Σήμερα, ολοένα και συχνότερα, ενημερωνόμαστε για την κλιματική αλλαγή και μαθαίνουμε για τη σχέση της με τον άνθρωπο και τον αντίκτυπο στη ζωή του. Μπορούμε, όμως, να αντιληφθούμε την έκταση της σχέσης ανάμεσα στην κλιματική αλλαγή και την ανθρώπινη φύση; Ή ακόμα, είμαστε έτοιμοι να δούμε τον καταλυτικό ρόλο που παίζει η κλιματική αλλαγή στη διαμόρφωση της καθημερινότητάς μας ή και στο μέλλον ολόκληρου του κόσμου;

Τί είναι η κλιματική αλλαγή;

Με τον όρο κλιματική αλλαγή εννοούμε τη μεταβολή του παγκόσμιου κλίματος ως αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Ο πλανήτης είναι μια ζωντανή και μεταβαλλόμενη οντότητα για την οποία ναι μεν γνωρίζουμε λίγα, όμως είναι υπόθεση όλων μας να προσπαθήσουμε να την κατανοήσουμε. Ανάμεσα στα μεταβαλλόμενα στοιχεία του πλανήτη είναι και το κλίμα του, δηλαδή η μέση καιρική κατάσταση μιας περιοχής, το οποίο διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο για όλες τις μορφές ζωής. Οι ξηρασίες, οι πλημμύρες παράκτιων πόλεων, η μειωμένη παραγωγή τροφίμων και οι ακραίες καιρικές συνθήκες, η αλλαγή θερμοκρασίας, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας ή τα ακραία καιρικά φαινόμενα είναι λίγα από τα συμπτώματα της κλιματικής αλλαγής.

Η επίδραση της είναι πολύπλοκη και πολυεπίπεδη ενώ εντοπίζεται, μεταξύ άλλων, σε κοινωνικό, οικονομικό και ψυχολογικό επίπεδο. Η ψυχολογική επίδραση της κλιματικής αλλαγής μπορεί να είναι άμεση (τραυματική μεταβολή του φυσικού περιβάλλοντος εξαιτίας φυσικών καταστροφών), έμμεση (απειλή για την ποιότητα ζωής και ανησυχία για μελλοντικές αβέβαιες περιβαλλοντικές συνθήκες) και ψυχοκοινωνική (το χρόνιο κοινωνικό αντίκτυπο της υπερθέρμανσης του πλανήτη και η ανάγκη για περιβαλλοντική μετανάστευση).

Ποιές είναι οι αρνητικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία;

Τα ακραία καιρικά φαινόμενα και οι περιβαλλοντικοί παράγοντες που σχετίζονται με την παγκόσμια κλιματική αλλαγή είναι πιθανό να έχουν άμεσες επιπτώσεις στην ψυχική υγεία όσων ζουν στις πληγείσες κοινότητες. Η επιδείνωση της ψυχικής υγείας καθώς και η υποβάθμιση της ποιότητας ζωής ως αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής είναι εμφανείς στους ευαίσθητους πληθυσμούς και σε όσους έχουν προϋπάρχουσες ψυχικές ασθένειες. Όμως, οι αρνητικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής επηρεάζουν όλους μας σε διαφορετική κλίμακα.

Για τους περισσότερους από εμάς το αρνητικό αντίκτυπο της κλιματικής αλλαγής είναι σταδιακό, σωρευτικό και βιώνεται μέσα από τα ΜΜΕ και την κοινωνική μας συναναστροφή. Δεν είναι όμως πάντα εύκολο να το διακρίνουμε αυτό, διότι η επιρροή της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία των πληθυσμών περιπλέκεται ακόμα περισσότερο όταν λαμβάνουμε υπόψη άλλα παγκόσμια φαινόμενα όπως ο υπερπληθυσμός, η αστικοποίηση και η κατανομή του παγκόσμιου πλούτου. Η ψυχοκοινωνική επίδραση της κλιματικής αλλαγής περιλαμβάνει μεγάλης κλίμακας συνέπειες όπως: η βία που είναι συνυφασμένη με την αύξηση της θερμοκρασίας, οι συγκρούσεις για την διαθεσιμότητα των φυσικών πόρων, η οικολογική μετανάστευση και το χρόνιο περιβαντολλογικό στρες.

photo by author

Διεπιστημονικές μελέτες αναφορικά με την επίδραση της θερμοκρασίας στην ανθρώπινη συμπεριφορά δείχνουν πως υπάρχει συσχέτιση της επιθετικής συμπεριφοράς με την άνοδο της θερμοκρασίας. Σε πόλεις και περιοχές με θερμότερα κλίματα υπάρχει η τάση για περισσότερα εγκλήματα συγκριτικά με τις ψυχρότερες περιοχές, ακόμα και όταν ρυθμίζονται οι κοινωνικοπολιτισμικοί παράγοντες όπως η φυλή, η ηλικία, το επίπεδο φτώχειας και η κουλτούρα. Η αύξηση της θερμοκρασίας κατά 1°C, μια σχετικά συντηρητική εκτίμηση της κλιματικής αλλαγής για τις επόμενες δεκαετίες, θα αποφέρει πιθανή αύξηση 6% στα ποσοστά βίαιων εγκλημάτων.

Ένας ακόμα τρόπος που η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την ψυχική μας υγεία αφορά την επισιτιστική ανασφάλεια. Οι αυξημένες ξηρασίες, οι ακραίες καιρικές συνθήκες και οι πυρκαγιές αποτελούν απειλές για την καλλιέργεια. Ωστόσο, παρόλο που η πείνα είναι από μόνη της ένα πολύ σοβαρό κοινωνικό ζήτημα, η επισιτιστική ανασφάλεια συνδέεται, επίσης, με την επιθετικότητα σε ατομικό επίπεδο. Ο υποσιτισμός, τόσο σε προγεννητικό στάδιο όσο και στην πρώιμη ηλικία συνδέεται με την ενήλικη αντικοινωνική συμπεριφορά, τη βία και την επιθετικότητα.

Επιπρόσθετα, τα ολοένα και συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα καταστρέφουν σπίτια και θέσεις εργασίας ενώ απαιτούνται σημαντικές έκτακτες δαπάνες για την ανάκτησή τους και ο οικονομικός αντίκτυπος επηρεάζει περισσότερο τους ευάλωτους πληθυσμούς. Αυτό, με τη σειρά του, έχει ως αποτέλεσμα αυξημένα ποσοστά φτώχειας και αύξηση της ψαλίδας στη διαφορά εισοδήματος. Όπως και με τον υποσιτισμό, αυτό είναι από μόνο του ένα πολύ σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα, αλλά μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη επιθετικότητα, με τον ίδιο τρόπο που και η εισοδηματική ανισότητα δύναται να προκαλέσει δυσαρέσκεια, επιθυμία για εκδίκηση ή και βία.

Τί σημαίνει περιβαλλοντική μετανάστευση;

Ανάμεσα στις πιο ευδιάκριτες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία είναι οι περιβαλλοντικοί πρόσφυγες. Οι περιβαλλοντικοί πρόσφυγες είναι οι ομάδες των ανθρώπων που μεταναστεύουν ως απάντηση στη φυσική, οικονομική ή πολιτική αστάθεια που προκαλείται από μια οικολογική καταστροφή. Οι περιβαλλοντικές διαταραχές αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της σύγχρονης κοινωνίας, με ραγδαίες επιπτώσεις στην γεωγραφική κατανομή του ανθρώπινου πληθυσμού.

Για πρώτη φορά, τη δεκαετία του 1970, το Ινστιτούτο Worldwatch αναφέρει τον όρο περιβαλλοντικός πρόσφυγας. Ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης (ΙΟΜ), ορίζει τους περιβαλλοντικούς μετανάστες ως «τα άτομα ή οι ομάδες ατόμων τα οποία, εξαιτίας εξαναγκαστικών αιτιών, ξαφνικών ή σταδιακών αλλαγών στο περιβάλλον οι οποίες επηρεάζουν δυσμενώς τις ζωές ή τις συνθήκες διαβίωσής τους, είναι υποχρεωμένα ή επιλέγουν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους, είτε προσωρινά είτε μόνιμα, και τα οποία μετακινούνται μέσα στα όρια της χώρας τους ή διασυνοριακά» (ΙΟΜ, 2007). (Σημειώνεται εδώ ότι ο ορισμός του περιβαλλοντικού πρόσφυγα εξελίσσεται διαρκώς, καθώς οι περιβαλλοντικές αλλαγές και τα αποτελέσματά τους μεταβάλλονται συνεχώς.)

photo on pexels

Το πρόβλημα της περιβαλλοντικής μετανάστευσης είναι στενά συνδεδεμένο με την ψυχική υγεία, το συλλογικό τραύμα και την επιθετικότητα, έστω και αν δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη επιθετικότητας. Συχνά, η επαφή της μεταναστευτικής ομάδας με τον τοπικό πληθυσμό αναδεικνύει κοινωνικοοικονομικά ζητήματα ανάμεσα στις δύο ομάδες εξαιτίας της ξαφνικής αύξησης ανταγωνισμού για τους φυσικούς πόρους της περιοχής. Επίσης, αυτή η επαφή υπογραμμίζει τις συχνά αντίθετες ή ασύμβατες κοσμοθεωρίες που αυτές οι ομάδες φέρουν.

Τί ρόλο μπορεί να παίξει η ψυχολογία στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής;

Οι ψυχολόγοι μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη μείωση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Κάποιοι από τους τρόπους είναι μέσω της εφαρμογής πρακτικών που αφορούν τη στάση μας απέναντι στα οικολογικά ζητήματα και την ενημέρωση του γενικότερου πληθυσμού μέσω γεγονότων δημοσίου χαρακτήρα. Κάποιοι άλλοι τρόπο είναι μέσω της ένταξη του ζητήματος της κλιματικής αλλαγής στην υποχρεωτική εκπαίδευση και την αναπροσαρμογή των πολιτικών πρακτικών.

Πιο συγκεκριμένα, η αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της απειλής και των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής περιλαμβάνει διάφορους παράγοντες, όπως την ακριβή αναγνώριση των κινδύνων και την αποτελεσματική διαχείριση των συναισθημάτων και την επίλυση προβλημάτων. Επιπρόσθετα, η εστίαση στις κοινωνικές εκβάσεις και η συμμετοχή σε ενέργειες που επικεντρώνονται στον μετριασμό του προβλήματος και την προσαρμοστικότητα βοηθούν σημαντικά.

Για την αντιμετώπιση των άμεσων επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, κρίνεται απαραίτητη η άμεση παρέμβαση σε περιβαλλοντικές καταστροφές. Τα περιστατικά επαγγελματιών ψυχικής υγείας που παρενέβησαν μετά τον τυφώνα Κατρίνα και μετά από άλλες φυσικές καταστροφές επιβεβαίωσαν τα οφέλη της έγκαιρης παρέμβασης, όπως η παροχή βοήθειας σε βασικές ανάγκες και η αποκατάσταση της λειτουργικότητας των πληγέντων. Επίσης, προσπάθειες που επικεντρώνονται στο πλαίσιο της οικογένειας και λαμβάνουν υπόψη τους συναισθηματικούς παράγοντες φαίνεται να είναι περισσότερο αποτελεσματικές μετά από μια φυσική καταστροφή. Τέλος, είναι σημαντικό οι εν λόγω δράσεις να προωθούν τη συνεργασία και το συντονισμό μεταξύ των διαφόρων φορέων.

Για την αντιμετώπιση των έμμεσων επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, οι ψυχολόγοι μπορούν να παρέχουν ατομικές και ομαδικές παρεμβάσεις. Οι παρεμβάσεις διευκολύνουν τη συναισθηματική έκφραση, την προώθηση του διαλόγου, τη δημιουργία της αυτο-αποτελεσματικότητας και την υιοθέτηση συμπεριφορών μετριασμού και προσαρμογής. Οι ψυχολόγοι μπορούν να βοηθήσουν, επίσης, ως απάντηση στις, μεγάλης κλίμακας, ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις από την περιβαλλοντική υποβάθμιση. Η βοήθειά τους μπορεί να εκτείνεται από την επίλυση αυξημένων συγκρούσεις μεταξύ των ομάδων, τις αναγκαστικές μεταναστεύσεις, την απώλεια πατρίδας και τις απειλές στις πολιτιστικές πρακτικές και αξίες.

Τέλος, η ενίσχυση της μακροπρόθεσμης παγκόσμιας προοπτικής σε περιβαλλοντολογικά ζητήματα βοηθάει στην εμπλοκή των ανθρώπων και στην υιοθέτηση μιας συμπεριφοράς πιο φιλικής προς το περιβάλλον. Εξάλλου, οι άνθρωποι ανταποκρίνονται πιο ειρηνικά όταν το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής παρουσιάζεται σε παγκόσμιο επίπεδο και δεν επικεντρώνεται σε συγκεκριμένες τοπικές καταστροφές.

Σχετικά με το μέλλον της ψυχολογικής έρευνας για την κλιματική αλλαγή, αυτό είναι σίγουρα διεπιστημονικό και χρήζει ευρύτερης συνεργασίας μεταξύ των ψυχολόγων και κλιματολόγων, πολιτικών επιστημόνων και οικονομολόγων. Εμείς, από την πλευρά μας, πρέπει να κατανοήσουμε ότι πολεμάμε κάτι μεγαλύτερο από την κλιματική αλλαγή. Οφείλουμε να προσαρμοζόμαστε στα συνεχώς μεταβαλλόμενα περιβαλλοντικά δεδομένα, να ανταποκρινόμαστε στις τωρινές προκλήσεις και να οραματιζόμαστε το μέλλον που θέλουμε να έχουμε και την παρακαταθήκη που θέλουμε να αφήσουμε στις επόμενες γενιές.

Δικτυογραφία

-Andersen, K. M. (n.d.). Psychology Warfare on Climate Change. Retrieved from ww.academia.edu/4735710/Psychology_Warfare_on_Climate_Change
-Doherty, T. J., & Clayton, S. (2011). The Psychological Impacts of Global Climate Change. American Psychologist, 265-276. Retrieved from https://www.apa.org/pubs/journals/releases/amp-66-4-265.pdf
-Plante, C., & Anderson, C. A. (2017, January 31). Global Warming and Violent Behavior. Retrieved from https://www.psychologicalscience.org/observer/global-warming-and-violent-behavior
-Surender, P., Mahima, P., Sidharth, S., & Susanta, K. P. (2015). Mental health effects of climate change. Indian J Occup Environ Med., 3-7. Retrieved from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4446935/
-Κρότση, Μ., & Παπασπυρόπουλος, Κ. (2018, Ιανουάριος). Περιβαλλοντικές Διαταραχές και Μετακίνηση Πληθυσμών: μια Μελλοντική Προσφυγική Κρίση. Ευρωπαϊκό Κέντρο Αριστείας Jean Monnet, Εθνικό και Καποδιστριακό Κέντρο Αθηνών. Retrieved from https://jmce.gr/portal/wp-content/uploads/2018/05/Krotsi-Papaspyropoulos_-Perivallontikes-diataraxes-…prosfygiki-krisi.pdf
-Μάναλης, Π., & Μαργαρίτη, Σ. (n.d.). Περιβαλλοντική Μετανάστευση: Πληθυσμιακές μετακινήσεις που οφείλονται σε περιβαλλοντικές διαταράξεις και πολέμους. Retrieved from https://www.kpe-thess.gr/download/seminaria_ergastiria/yliko_seminariwn/Eisigisi-Manalis_Margariti-Metakinisis_plithismon-periballontikes_diataraxis_polemoi.pdf

Της Μαίρης Μαρινοπούλου

Διαβάστε ακόμη:
Αντιμετωπίζοντας το οικολογικό μας άγχος
Αντιμετωπίζοντας το οικολογικό μας άγχος ΙΙ | Άκου τη θλίψη σου

 

Newsletter εγγραφή

 

Όμορφη Ζωή Άρθρα

Σχολιάστε

Για να καταχωρήσετε το σχόλιο σας, συνδεθείτε με...



Αφήστε το σχόλιό σας !
Γράψτε το όνομά σας