Sigmund Freud & Άγγελος Κατακουζηνός: Δυό διάσημοι ψυχίατροι, λάτρεις της τέχνης τα σπίτια των οποίων έγιναν ξεχωριστά μουσεία!

 

οΆγγελος Κατακουζηνός (1904-1982) είναι από τους πρωτοπόρους εκπροσώπους της ψυχιατρικής επιστήμης. Επίσης, ένας από τους επιφανέστερους πνευματικούς ανθρώπους της ελληνικής διανόησης του 20ου αιώνα, που θαύμαζε και σεβόταν το έργο του πατέρα της ψυχανάλυσης Sigmund Freud.

Αφιέρωσε και εκείνος τη ζωή του στο να θεραπεύει τις ψυχικές ασθένειες με σκοπό να μην βλάπτουν το σώμα. Κέρδισε μεγάλο σεβασμό, τόσο στη χώρα καταγωγής του, όσο και στο εξωτερικό.

Όσο, μάλιστα, ζούσε στο Παρίσι παρακολουθούσε κάποιους από τους ασθενείς του διάσημου Βιεννέζου επιστήμονα. Διατηρούσε φιλικές σχέσεις με την κοινή τους γνωστή, την «Πριγκίπισσα της Ψυχανάλυσης», Marie Bonaparte, η οποία έπαιξε σημαντικό ρόλο στη ζωή των δύο ανδρών. Σε όλη του τη σταδιοδρομία προσπάθησε να απαντήσει στο ίδιο ερώτημα που απασχολούσε και τον Freud για το «ποιά είναι η ανθρώπινη υπόσταση;»

Γεννήθηκε στη νήσο Λέσβο και μεγάλωσε στη Σμύρνη. Απόφοιτος της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου της γαλλικής πρωτεύουσας, εξειδικεύτηκε στη νευρολογία και την ψυχιατρική.

Μετά την 12χρονη ολοκλήρωση των σπουδών του και αφού είχε εφεύρει μαζί με συναδέλφους του ένα εργαλείο (τρυπανάκι) για την επέμβαση του εγκεφάλου, επέστρεψε στην Αθήνα ιδρύοντας μια από τις πρώτες ψυχιατρικές κλινικές. Η ίδρυση της έγινε σε ένα από τα παλαιότερα και μεγαλύτερα δημόσια νοσοκομεία, τον  Ευαγγελισμό, χρησιμοποιώντας την πρωτοπόρο για την εποχή -σε παγκόσμιο επίπεδο- ναρκοαναλυτική μέθοδο.

Σύντομα, απέκτησε διεθνή φήμη προσελκύοντας στο ιδιωτικό του ιατρείο, διάσημους πελάτες, μεταξύ των οποίων τον Γάλλο φιλόσοφο, λογοτέχνη και νομπελίστα Albert Camus. Ακόμη, τον Αμερικανό συγγραφέα και νομπελίστα William Faulkner και τον διάσημο Έλληνα κροίσο Aριστοτέλη Ωνάση.

Παρά τις δελεαστικές προτάσεις που του έγιναν να αναλάβει τη διεύθυνση σημαντικών ιατρικών ιδρυμάτων στο εξωτερικό και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, εκείνος αρνήθηκε γιατί ήθελε να εξασκήσει την επιστήμη του στην Ελλάδα.

Ωστόσο, διετέλεσε καθηγητής ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού, μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας και μέλος της Λεγεώνας της Τιμής, ενώ δίδαξε και σε αμερικανικά πανεπιστήμια, ως επισκέπτης καθηγητής.

Παράλληλα με την ακαδημαϊκή και την ιατρική του καριέρα και τις εκτενείς δημοσιεύσεις του στα ελληνικά, γαλλικά και γερμανικά, ανέπτυξε αξιόλογη πολιτιστική δράση, καθώς είχε υψηλή πνευματικότητα και αγαπούσε την τέχνη.

Υπήρξε ο ιδρυτής της Ελληνογαλλικής Πνευματικής Ένωσης και Πρόεδρος της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης, με στόχο την προώθηση πολιτιστικών ανταλλαγών. Οι στοχαστικές του ομιλίες, καθώς και οι προσωπικότητες που προσείλκυε στις διαλέξεις του, προκαλούσαν πάντα θαυμασμό.

Sigmund Freud & Άγγελος Κατακουζηνός | Δυο διάσημοι ψυχίατροι λάτρεις της τέχνης

 

Ο ίδιος και η συγγραφέας σύζυγός του Λητώ Πρωτόπαππα ήταν δυο ξεχωριστοί συνοδοιπόροι ζωής και δραστήρια μέλη της αθηναϊκής κοινωνίας, που έζησαν 50 -σχεδόν- ευτυχισμένα χρόνια, χωρίς να αποκτήσουν παιδιά. Μαζί βίωσαν έναν κόσμο καλλιέργειας και δημιουργίας, όπου οι τέχνες και τα γράμματα κατείχαν σημαντική θέση.

Ανήκαν στη λεγόμενη «γενιά του ‘30», η οποία αποτελούσε την πνευματική ελίτ της εποχής, που απαρτιζόταν από μια ομάδα διανοούμενων και καλλιτεχνών, γεννημένων στις αρχές του περασμένου αιώνα, λειτουργώντας ως πρεσβευτές του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού στο εξωτερικό. Ταυτόχρονα ως εισηγητές των διεθνών τάσεων στην ελληνική πραγματικότητα.

Οι περισσότεροι είχαν επιστρέψει στην Ελλάδα μετά τις σπουδές τους σε χώρες της Ευρώπης και στις Ηνωμένες Πολιτείες με το όραμα να μεταμορφώσουν τη χώρα σε σύγχρονο κράτος. Παραμένοντας πιστοί στην πολιτιστική της μοναδικότητα και την τεράστια κληρονομιά της.

Η γενικά προοδευτική στάση αυτών των επιφανών μεγαλοαστών τούς κράτησε σε επαφή με την πρωτοπορία της ευρωπαϊκής διανόησης. Ιδιαίτερα της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Βρετανίας, της Ιταλίας και της Αμερικής, σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο.

 

Το διαμέρισμα του φιλότεχνου ζεύγους Κατακουζηνού, επί της λεωφόρου Βασιλίσσης Αμαλίας (απέναντι από το Ελληνικό Κοινοβούλιο), με τη θαυμάσια θέα στον Εθνικό Κήπο και την Ακρόπολη, όπου μετακόμισε το 1960, αποτελούσε σημείο συνάντησης για επιστήμονες, φιλοσόφους, συγγραφείς, ποιητές, καλλιτέχνες και πολιτικούς. Στους χώρους του παρουσίαζαν τα έργα τους και συζητούσαν για ποικίλα πολιτιστικά και πολιτικά θέματα.

Ανάμεσά τους ήταν οι τιμημένοι με Νόμπελ Λογοτεχνίας Albert Camus (συγγραφέας, 1957), Γεώργιος Σεφέρης (ποιητής, 1963) και Οδυσσέας Ελύτης (ποιητής, 1979). Ακόμη, ο πρώτος Έλληνας ψυχαναλυτής, ποιητής και φωτογράφος Ανδρέας Εμπειρίκος, οι ζωγράφοι Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας,  Γιάννης Τσαρούχης, Σπύρος Βασιλείου, Γιώργος Γουναρόπουλος, ο συνθέτης Μάνος Χατζιδάκις και πολλοί άλλοι.

Υιοθετώντας μια μετριοπαθή στάση, ανάμεσα στην πρωτοπορία και την παράδοση, ο Άγγελος και η Λητώ Κατακουζηνού δημιούργησαν με τον τρόπο τους ένα καθαρά ελληνικό μείγμα πατριωτισμού και επανάστασης. Για την ιδεαλιστική αυτή γενιά, ένας πραγματικός Έλληνας παρέμενε και εργαζόταν στη χώρα του, ανεξάρτητα από τις όποιες δυσκολίες αντιμετώπιζε.

Μετά τον θάνατο της Λητώς, το 1997, η οικία, που αποτελεί ένα από τα ελάχιστα εναπομείναντα αστικά μνημεία της νεότερης ελληνικής ιστορίας δωρήθηκε στο Ίδρυμα Άγγελου και Λητώς Κατακουζηνού. Έκτοτε λειτουργεί ως μουσείο διατηρώντας το πνεύμα και τις προθέσεις των ανθρώπων που σημάδεψαν την ελληνική ταυτότητα του περασμένου αιώνα.

Sigmund Freud & Άγγελος Κατακουζηνός | Δυο διάσημοι ψυχίατροι λάτρεις της τέχνης

Η σημασία της οικίας-μουσείου βρίσκεται στη συλλογή των επίπλων και των έργων τέχνης (πίνακες ζωγραφικής, γλυπτά και αντικείμενα μεγάλης καλλιτεχνικής σπουδαιότητας). Αποτελούσαν δώρα φίλων (ανάμεσά τους του Marc Chagall και του Pablo Picasso) και ασθενών. Ακόμη, των πολύτιμων ιατρικών και λογοτεχνικών βιβλίων με τις ιδιόχειρες αφιερώσεις, των φωτογραφιών-ντοκουμέντων, των σφραγιδόλιθων και του πλούσιου αρχειακού υλικού και αλληλογραφίας των ιδιοκτητών με τους διάσημους φίλους τους, τα οποία μπορεί να θαυμάσει ο επισκέπτης!

Aπό τις πρώτες εκδηλώσεις που διοργανώθηκαν στον μουσειακό αυτό χώρο ήταν η έκθεση «Περιδιαβαίνοντας το σπίτι του Sigmund Freud». Σκοπός της η ανάδειξη της σπουδαιότητας της λειτουργίας του ομώνυμου σπιτιού-μουσείου. Του διάσημου Αυστριακού ψυχαναλυτή στη Βιέννη (Berggasse 19, 1090) και το Λονδίνο (20, Maresfield Gardens) και της αντιστοιχίας του αθηναϊκού, που ανήκε στον γνωστό Έλληνα ψυχίατρο και τη σύζυγό του.

Sigmund Freud & Άγγελος Κατακουζηνός | Δυο διάσημοι ψυχίατροι λάτρεις της τέχνης

Οι ομοιότητες της ιστορίας του σπιτιού του Sigmund Freud στο Hampstead του Λονδίνου  με το διαμέρισμα του καθηγητή Άγγελου Κατακουζηνού στην Αθήνα είναι συγκινητικές. Υπήρξαν κατοικίες δύο επιφανών ερευνητών, του πατέρα της ψυχανάλυσης και του σημαντικότερου ψυχιάτρου της γενιάς του. Και οι δύο είχαν εκπαιδευθεί στην Salpetriere του Παρισιού, είχαν εμπνευστεί από τις θεωρίες του καθηγητή Jean-Martin Charcot και είχαν αφιερωθεί στην ερμηνεία των μυστηρίων της ανθρώπινης ψυχής.

Μολονότι ο Freud υπήρξε ιδρυτής της ψυχαναλυτικής σχολής, είχε πειραματιστεί και με τη ναρκοανάλυση, την οποία εφήρμοζε ο Κατακουζηνός. Τα γραφεία τους, διακοσμημένα με έπιπλα μεσοπολεμικά (του Έλληνα καθηγητή είχε δημιουργηθεί στο πρώτο του σπίτι, στην οδό Πινδάρου, τη δεκαετία του 1930), έργα και βιβλία τέχνης δωρισμένα από φίλους, επισκέπτες και ασθενείς, διατηρήθηκαν ως είχαν μέχρι τις ημέρες μας, χάρη στις ευλαβικές φροντίδες αγαπημένων τους προσώπων.

Sigmund Freud & Άγγελος Κατακουζηνός | Δυο διάσημοι ψυχίατροι λάτρεις της τέχνης
Ο καθηγητής Άγγελος Κατακουζηνός στο γραφείο του
Sigmund Freud & Άγγελος Κατακουζηνός | Δυο διάσημοι ψυχίατροι λάτρεις της τέχνης
Ο Sigmund Freud στο γραφείο του, μπροστά σε μερικά από τα αγαλματίδια της συλλογής του

Ο Άγγελος Κατακουζηνός μπορεί να μην γνώρισε προσωπικά τον Freud, μελέτησε, ωστόσο, διεξοδικά το έργο του, ενώ συνεργάστηκε στην Αθήνα με την κοινή τους φίλη, Πριγκίπισσα Marie Bonaparte για τη δημιουργία της Ομάδας Ψυχαναλυτικής Μελέτης (Psychoanalytic Study Group). Η ομάδα αυτή αποτέλεσε τον προπομπό της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, υποστηρίζοντας το έργο των ιδρυτών/μελών της  (Ανδρέα Εμπειρίκου, Δημήτριου Κουρέτα και ο Γιώργου Ζαβιτσιάνου).

Σύμφωνα με τα λεγόμενα της συζύγου του, Λητώς, ο ψυχαναλυτικός αυτός πυρήνας είχε αντιμετωπιστεί με μεγάλη δυσπιστία στα πρώτα του βήματα (1947-1950). Δεν ήταν δε λίγοι εκείνοι που προσπάθησαν να δημιουργήσουν προβλήματα στη λειτουργία του!

Ένα ακόμη κοινό στοιχείο που μοιράζονταν οι δύο επιστήμονες ήταν η αγάπη τους για την … Ακρόπολη! Ως γνωστό, ο Freud επισκέφτηκε την Αθήνα το 1904. Αρχικά δεν ενθουσιάστηκε με τη ζέστη, τη σκόνη και τη φασαρία της πόλης, όμως όλα άλλαξαν μόλις αντίκρισε τον ιστορικό αυτό ιερό βράχο!

Μπροστά στον Παρθενώνα κυριεύθηκε από ένα αλλόκοτο αίσθημα (Erlebnis) πως ό,τι έβλεπε παραήταν καλό για να είναι αληθινό και ότι αποτελούσε ένα μήνυμα, ένα διαλογισμό πάνω στο θάνατο και την αθανασία. Το αίσθημα αυτό φώλιασε στην ψυχή του και το ανακάλεσε γράφοντας, το 1936, ένα κείμενο με τίτλο «Μια διαταραχή της μνήμης στην Ακρόπολη», απευθυνόμενος στον Romain Rolland.

Η ίδια θέα που συντάραξε τον πατέρα της ψυχανάλυσης συντρόφευε και γαλήνευε τον Άγγελο Κατακουζηνό στα χρόνια του δικού του αγώνα στο γραφείο του, επί της λεωφόρου Αμαλίας.

Τόσο το Μουσείο Freud, όσο και η Οικία Κατακουζηνού αποτελούν ένα ζωντανό οργανισμό. Δυο συναρπαστικούς τόπους μυθικής μνήμης, έμπνευσης και γνώσης, που εξακολουθούν να πάλλονται σε ένα διαρκές ρεύμα προβλημάτων και προκλήσεων. Στόχος τους είναι η ανάδειξη του έξοχου εργασιακού περιβάλλοντος και του έργου των δύο επιφανών ιατρών. Ακόμη, μέσα από τις συλλογές, τις διαλέξεις, τα εκπαιδευτικά προγράμματα και τις εκθέσεις διεθνούς εμβέλειας, που διοργανώνονται στους χώρους αυτούς, είναι και η συνέχιση της έρευνας πάνω στο ερώτημα που τους απασχολούσε για το «ποια είναι η ανθρώπινη υπόσταση»!

Και οι δυο τους περιβάλλονταν από αντικείμενα μεγάλης αισθητικής και υλικής αξίας τα οποία ήταν εργαλεία περισυλλογής. Και τα δύο σπίτια αποπνέουν τη στενή σύνδεση ανάμεσα στην εργασία και τη ζωή, τους φίλους, τους επισκέπτες και τους ασθενείς των δύο γιατρών.

Ενδεικτικός είναι ο χαιρετισμός του Διευθυντή του Freud Museum, Michael Molnar, στα εγκαίνια της Οικίας Κατακουζηνού, το 2008:

«Μια παράλογη απορία γεννήθηκε στο μυαλό του Freud όταν βρέθηκε στην Ακρόπολη το 1904: ήταν η πόλη μπροστά στα πόδια του αληθινή; Όμως και όλοι οι επισκέπτες σε κάποιο μουσείο αφιερωμένο σε μια γνωστή προσωπικότητα μοιάζουν με τον Freud στην Αθήνα και βιώνουν μια εξίσου εξωπραγματική στιγμή:

Άραγε το  πρόσωπο που γνωρίζουμε από τα έργα του να έζησε πράγματι σε αυτό το σπίτι; Είτε βρισκόμαστε στο γραφείο του Καθηγητή Κατακουζηνού ή του Καθηγητή Freud, η προσοχή μας παλινδρομεί ανάμεσα στα αντικείμενα που ο προηγούμενος κάτοικος του σπιτιού άφησε πίσω του. Στα «εσωτερικά μας αντικείμενα», τα οποία τον αντιπροσωπεύουν στα μάτια μας. Κάθε μουσείο είναι μια Ακρόπολη: είναι ένας τόπος όπου η πραγματικότητα περιβάλλεται από φαντασία»!

 

Για το άρθρο αυτό χρησιμοποιήθηκε υλικό από την ιστοσελίδα του Ιδρύματος  Άγγελου και Λητώς Κατακουζηνού  (www.katakouzenos.gr.)

Ιδιαίτερες ευχαριστίες στην επιμελήτρια της Οικίας Κατακουζηνού, μουσειολόγο, κα Σοφία Ε. Πελοποννησίου-Βασιλάκου.

Ελένη Κάραμποττ

Είναι Senior Professional Member στο Ελληνικό Ινστιτούτο Coaching (H.I.C.), έχοντας εκπαιδευτεί και λάβει Certificate in Coaching, AC Accredited, από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ενώ συμμετέχει σε σεμινάρια και βιωματικές εκπαιδεύσεις στους τομείς coaching, ψυχολογίας, αυτογνωσίας, αυτοβελτίωσης και εναλλακτικών θεραπευτικών μεθόδων.

Μετά από μακρόχρονη κι επιτυχημένη επαγγελματική πορεία στον χώρο των ΜΜΕ (εφημερίδες, περιοδικά, ραδιόφωνο και γραφείο τύπου) στράφηκε στην επιστήμη της Προσωπικής Ενδυνάμωσης & Ανάπτυξης (coaching), με γνώμονα την κυρίαρχη επιθυμία της προσφοράς βοήθειας προς τον συνάνθρωπο, με σκοπό την ανάπτυξή του, ώστε να γίνει ο ηγέτης της ζωής του και να νοιώθει ευτυχισμένος.

Ως εκλεγμένο μέλος του Δ.Σ. της Φιλανθρωπικής Οργάνωσης «Κάριτας Αθήνας» είναι υπεύθυνη στους Τομείς Επικοινωνίας, Δημοσίων Σχέσεων & Τρίτης Ηλικίας, ενώ η εθελοντική της ενασχόληση καλύπτει και μια δύσκολη κοινωνική ομάδα, αυτή των αναγνωρισμένων προσφύγων/αιτούντων άσυλο στη χώρα μας, έχοντας σχεδιάσει και υλοποιώντας μια καινοτόμα ενισχυτική και υποστηρικτική πρωτοβουλία για τους ενήλικες επωφελούμενους, που επιθυμούν να κάνουν μια νέα αρχή στη ζωή τους!

Κινητήριος δύναμή της είναι η φράση του Φρίντριχ Νίτσε: «Να κάνεις αυτό που θες, μα πρώτα να γίνεις αυτός, που μπορεί να θέλει»!
Ελένη Κάραμποττ

Μοιραστείτε αυτό το άρθρο

1 σχόλιο

Σχολιάστε

Για να καταχωρήσετε το σχόλιο σας, συνδεθείτε με...



Αφήστε το σχόλιό σας !
Γράψτε το όνομά σας